Poselski projekt ustawy o uzgodnieniu płci
projekt dotyczy stworzenia odrębnej procedury sądowej umożliwiającej uznanie tożsamości płciowej jako podstawy określenia płci osób, u których występuje niezgodność między tożsamością płciową a płcią metrykalną
- Kadencja sejmu: 7
- Nr druku: 1469
- Data wpłynięcia: 2013-01-03
- Uchwalenie: sprawa niezamknięta
1496
postanowienia sądu o uzgodnieniu płci (art. 7 ust. 2). Przepis ten jest wyrazem dbałości o
bezpieczeństwo obrotu prawnego i zapobiegania „ucieczce od własnej tożsamości” z chęci
uniknięcia odpowiedzialności za np. niewykonywanie obowiązków alimentacyjnych, spłaty
kredytu czy innych obowiązków umownych. Oznacza to przede wszystkim, że wniosek o
uzgodnienie płci może być złożony przez osobę, która jest w świetle prawa rodzicem.
Uzależnienie dopuszczalności wniosku od warunku nieposiadania dzieci wydaje się bowiem
zbyt daleko idącą ingerencją w prawo ochrony macierzyństwa, rodzicielstwa czy rodziny.
adne z modelowych rozwiązań ustawowych regulacji procedury prawnego uznania
tożsamości płciowej nie przewiduje tego typu zależności. Projekt ustawy przewiduje, że po
uzgodnieniu płci nadal istnieją wynikające ze stosunków rodzinnych prawa i obowiązki
dotyczące np. opieki, alimentacji, dziedziczenia. Podobnie jak w obecnym stanie prawnym,
postanowienie sądu o uzgodnieniu płci nie będzie stanowić podstawy dokonania wzmianki
dodatkowej w akcie urodzenia dziecka urodzonego przed uprawomocnieniem się tego
postanowienia. Ojciec lub matka dziecka po sądowym uzgodnieniu płci pozostaną w świetle
prawa „rodzicem” niezależnie od przynależności do płci, która tradycyjnie przesądza o fakcie
bycia „matką” lub „ojcem”. Sam fakt dokonania sądowego uzgodnienia płci nie może zatem
wpłynąć na zakres ich praw rodzicielskich. Do udowodnienia istnienia pokrewieństwa między
rodzicem a dzieckiem może posłużyć rodzicowi i dziecku – odpis zupełny z dotychczasowego
aktu urodzenia wydany na jego wniosek, a dziecku – także odpis z dotychczasowego aktu
urodzenia wydany na wniosek sądu oraz udostępnienie księgi stanu cywilnego w części
dotyczącej dotychczasowego aktu urodzenia.
Według projektu ustawy od uprawomocnienia się postanowienia sądu o uzgodnieniu płci
wszystkie prawa i obowiązki zależne od przynależności do danej płci wynikają z płci
określonej w tym postanowieniu, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 7 ust. 3). Przepis ten
dotyczy przede wszystkim prawa pracy (np. w zakresie przepisów bhp czy przepisów o
ochronie kobiet), prawa karnego czy prawa administracyjnego (np. w zakresie służby
wojskowej).
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (sprawa C-423/04
Sarah Margaret Richards przeciwko Secretary of State for Work and Pensions, par. 38), a
także Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (sprawa Goodwin przeciwko Zjednoczonemu
Królestwu, par. 91) sądowe uzgodnienie płci nie powinno naruszać praw nabytych
wynikających ze stosunków ubezpieczeniowych. Jeżeli na wypłatę tych świadczeń ma wpływ
przynależność do określonej płci (jak wiek emerytalny), po uprawomocnieniu się
postanowienia o uzgodnieniu płci osoba nabywa odpowiednie świadczenia zgodnie z jej płcią
po uzgodnieniu. Zgodnie z art. 8 ust. 1 projektu ustawy jeżeli płeć stanowi istotne kryterium
dla ustalenia warunków przyznania świadczenia z ubezpieczenia społecznego, kryterium to
określa się na podstawie prawomocnego postanowienia sądu o uzgodnieniu płci. Do ustalenia
wymiaru tych świadczeń stosuje się podstawy obliczeń z okresu przed uprawomocnieniem się
tego postanowienia. Zróżnicowanie pozycji wnioskodawcy ze względu na fakt, że osoba ta
dokonała uzgodnienia płci, stanowiłby bowiem przykład dyskryminacji ze względu na płeć w
świetle unijnych przepisów zakazujących dyskryminacji kobiet i mężczyzn w systemach
ubezpieczeń społecznych.
W art. 9 projektowanej ustawy wprowadza się ponadto obowiązek wydania nowych
dokumentów uwzględniające zmienione imię i nazwisko oraz płeć zarówno przez instytucje
publiczne, jak i prywatne. Obowiązek ten dotyczy przede wszystkim szkół, uczelni wyższych,
a także pracodawców. Dla osób ubiegających się o uzgodnienie płci niezwykle ważne jest
bowiem uzyskanie poświadczenia ich dotychczasowego wykształcenia, zdobytych
kwalifikacji oraz doświadczenia zawodowego. Wydanie tych dokumentów powinno odbyć się
na bez dodatkowych opłat i niezwłocznie.
W celu zachowania poufności dokonania sądowego uzgodnienia płci wobec osób trzecich
projekt ustawy zakazuje ujawniania płci metrykalnej, a także imion i nazwisk wnioskodawcy
bez jego zgody z wyjątkiem sytuacji, gdy wymaga tego szczególny interes prawny lub
społeczny. Zawinione złamanie tego zakazu stanowi przykład naruszenia dóbr osobistych.
Projekt ustawy zakazuje także nieodwracalnych interwencji medycznych w stosunku do osób
małoletnich. Mowa tu przede wszystkim o zabiegach medycznych przeprowadzanych
najczęściej po urodzeniu się dziecka lub we wczesnym dzieciństwie, które mają na celu
nadanie żeńskich lub męskich cech płciowych osobom interseksualnym. W praktyce
wprowadzony przez projekt ustawy zakaz powinien dotyczyć kosmetycznych interwencji
chirurgicznych, które nie są konieczne dla leczenia chorób innych niż same zaburzenia
rozwoju płci, aż do momentu gdy osoba jest w stanie sama zrozumieć skutki wyrażenia zgody
na zabieg. Do takich kosmetycznych interwencji zalicza się przykładowo zabiegi epispadii
pierwszego stopnia lub hipospadii, waginoplastii, usunięcia lub zmniejszenia warg
sromowych czy klitorektomii. Natomiast anomalie w budowie narządów płciowych, które
stanowią zagrożenie dla życia lub zdrowia, powinny podlegać jak najwcześniejszym
interwencjom medycznym. Uzasadnieniem powyższego stanowiska jest założenie, że dzieci z
niezagrażającymi ich życiu czy zdrowiu anomaliami interseksualnymi mogą funkcjonować aż
do osiągnięcia dojrzałości pod warunkiem oczywiście, że będą jednocześnie objęte
specjalistyczną opieką lekarską, zwłaszcza terapią psychiatryczną i endokrynologiczną.
Niektóre z nich już w okresie przed dojrzewaniem płciowym mogą świadomie podjąć decyzję
o zmianie roli społecznej i podjęciu terapii, która będzie stymulowała proces dojrzewania
zgodne z przyjętą płcią społeczną. Założenia projektu ustawy są w tym zakresie zgodne ze
stanowiskiem m.in. Towarzystwa Interseksualistów Ameryki Północnej (Intersex Society of
North America, ISNA)7, które głosi, że dla dzieci interseksualnych dopiero w wieku około
wieku dojrzewania powinny być stworzone możliwości chirurgicznych i hormonalnych
interwencji medycznych, pod warunkiem uzyskania świadomej zgody zainteresowanej osoby
na tego rodzaju interwencję oraz o jej czasie. Podobne stanowisko prezentuje niemiecka Rada
ds. Etyki z dnia 23 lutego 2012 r. Istotne rozróżnienie proponowane w tym stanowisku
dotyczy zabiegów ujednolicających i zabiegów dopasowujących – te pierwsze mają na celu
korektę dysfunkcji biochemicznych i hormonalnych osób z zaburzeniami rozwoju płci, która
ogólnie służy poprawie zdrowia pacjenta, a te drugie dopasowują osobę do określonej płci8.
6. Skutki finansowe
Projekt ustawy nie pociąga za sobą obciążenia budżetu państwa ani budżetów jednostek
samorządu terytorialnego.
7. Zgodność z prawem Unii Europejskiej
Projekt ustawy w zakresie, który przewiduje stworzenie sądowej procedury uzgodnienia płci
nie jest objęty prawem Unii Europejskiej. Projekt ustawy w swoich założeniach jest natomiast
zgodny z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i unijnymi standardami
ochrony osób przed dyskryminacją ze względu na płeć wynikającymi m.in. z dyrektyw
wprowadzających zasadę równego traktowania w różnych obszarach (m.in. w obszarze
ubezpieczeń społecznych) oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
7 Dostęp: http://www.isna.org/node/138
8 Dostęp: http://oiiinternational.com/blog/1386/deutscher-ethikrat-releases-opinion-document-press-release-
inquiry-intersex-germany/
Warszawa, 9 stycznia 2013 r.
BAS-WAPEiM-20/13
Pani
Ewa Kopacz
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Opinia prawna
w sprawie zgodności z prawem Unii Europejskiej poselskiego projektu
ustawy o uzgodnieniu płci (przedstawiciel wnioskodawców: poseł Anna
Grodzka)
Na podstawie art. 34 ust. 9 uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca
1992 roku – Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (Monitor Polski z 2012 r. poz. 32)
sporządza się następującą opinię:
1. Przedmiot projektu ustawy
Przedmiotem projektu ustawy jest określenie procedury i skutków
uzgodnienia płci osób, których tożsamość płciowa różni się od ich płci
metrykalnej. Projekt określa definicje (art. 2), procedurę postępowania w
sprawach o uzgodnienie płci (art. 4-7), a także skutki orzeczenia o uzgodnieniu
płci (art. 8-12).
Projektodawcy wskazują, że na mocy ustawy ma powstać nowa, odrębna
procedura sądowa, umożliwiająca uznanie tożsamości płciowej jako podstawy
określenia płci osób, u których występuje wskazana wyżej niezgodność.
W zakresie powiązanym z przedmiotem projektu ustawy o uzgodnieniu
płci przewidziano również nowelizację m.in.:
ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. 1997 Nr 88, poz.
553 ze zm.),
ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t. j.
Dz. U. z 2012 r. Nr 212, poz. 1264),
ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U.
Nr 220, poz. 1414),
ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii
Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz. U. Nr 254, poz. 1700).
Proponowana ustawa ma wejść w życie po upływie 3 miesięcy od jej
ogłoszenia.
2. Stan prawa Unii Europejskiej w materii objętej projektem ustawy
Prawo Unii Europejskiej nie reguluje procedury uzgadniania płci w
sytuacji zaistnienia różnicy między płcią metrykalną a tożsamością płciową.
Problematyka tożsamości płciowej jest jednak przedmiotem niewiążących
aktów instytucji UE, w tym przede wszystkim rezolucji Parlamentu
Europejskiego. Przykładowo, w rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 28
września 2011 r. w sprawie praw człowieka, orientacji seksualnej i tożsamości
płciowej w państwach członkowskich Organizacji Narodów Zjednoczonych
(P7_TA(2011)0427) Parlament Europejski zwraca uwagę na wnioski Agencji
Praw Podstawowych z listopada 2010 r. zawarte w sprawozdaniu „Homofobia,
transfobia i dyskryminacja ze względu na orientację seksualną i tożsamość
płciową”. Wzywa Komisję i państwa członkowskie do zastosowania się do
zawartych w nim opinii w możliwie największym stopniu oraz do pełnego
wyeliminowania nierówności. Parlament Europejski zwrócił się również do
Komisji o opracowanie kompleksowego planu przeciwdziałania homofobii,
transfobii i dyskryminacji ze względu na orientację seksualną i tożsamość
płciową. W tej samej rezolucji Parlament Europejski wezwał Komisję i
wiatową Organizację Zdrowia do usunięcia zaburzeń tożsamości płciowej z
listy zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania oraz do zapewnienia nowej
klasyfikacji wolnej od ich patologizowania podczas negocjacji w sprawie 11.
wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-
11).
Ponadto, przedmiotem prawa Unii Europejskiej jest ogólny zakaz
dyskryminacji ze względu na płeć. W szczególności, w art. 19 Traktatu o
funkcjonowaniu Unii Europejskiej przewidziano kompetencję dla Rady do
stanowienia środków niezbędnych do zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze
względu na kryteria wymienione w tym przepisie, w tym ze względu na płeć.
Wśród aktów prawa pochodnego, odnoszących się do wskazanego zakazu
dyskryminacji można wymienić przykładowo dyrektywę Rady 86/613/EWG z
dnia 11 grudnia 1986 r. w sprawie stosowania zasady równego traktowania
kobiet i mężczyzn pracujących na własny rachunek, w tym w rolnictwie, oraz w
sprawie ochrony kobiet pracujących na własny rachunek w okresie ciąży i
macierzyństwa (Dz. Urz. WE L 359 z 19.12.1986, str. 56; Dz. Urz. UE Polskie
wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 1, str. 330), dyrektywę Rady 2000/78/WE z dnia
27 listopada 2000 r. ustanawiającą ogólne warunki ramowe równego
traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz. Urz. WE L 303 z 2.12.2000,
str. 16; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 4, str. 79) czy też
1 http://fra.europa.eu/fraWebsite/attachments/FRA-LGBT-report-update2010.pdf
2